Το ΜΠΛΟΥΖ ΜΕ ΣΦΙΓΜΕΝΑ ΔΟΝΤΙΑ στην Κρήτη

Μπλούζ με σφιγμένα δόντια

Η ταινία του Ροβήρου Μανθούλη ΜΠΛΟΥΖ ΜΕ ΣΦΙΓΜΕΝΑ ΔΟΝΤΙΑ θα προβληθεί στα πλαίσια της 2^ης Διεθνούς Τζάζ Συνάντησης  Κώστας Κουβίδης 2009 που γίνεται στο Ηράκλειο Κρήτης 24 Ιουνίου, 4 Ιουλίου 2009.

Η προβολή της ταινίας θα γίνει την Κυριακή 28 Ιουνίου στις 8.00μμ στις στις αίθουσες του «Τεχνόπολις».

Μετα το τέλος της προβολής θα ακολουθήσει συζήτηση με την παρουσία του Ροβήρου Μανθούλη.

Περισσότερα για την ταινία εδώ

Περισσότερα για τη Διεθνή Τζάζ Συνάντηση  Κώστας Κουβίδης στο www.myspace.com/internationaljazzmeetingkostaskouvidis

H REMINGTON ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ

Μόλις κυκλοφόρησε!

Ένα ακόμη βιβλίο από τον Ροβήρο Μανθούλη!  Κι αυτή τη φορά δεν είναι κάποια ιστορική μελέτη, μια μετάφραση ή ένα σενάριο αλλά ένα… αστυνομικό μυθιστόρημα.

Η REMINGTON ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ

«Ο Ορφέας είμαι εγώ και η Remington είναι η γραφομηχανή μου. Σ’ αυτή γράφω τα μυθιστορήματά μου τα οποία είναι αστυνομικά και, θα  ’λεγα δημοφιλή. Η Remington το ξέρει κι έχει σηκώσει μύτη. Όταν κανείς μάθει από κοντά πώς γράφονται αυτά τα μυθιστορήματα, θ’ αναρωτηθεί πού αρχίζω εγώ και πού τελειώνει η γραφομηχανή μου».

«Η Remington του Ορφέα» είναι το νέο μυθιστόρημα του Ροβήρου Μανθούλη, που συνεχίζει να μας ξαφνιάζει με  την δημιουργικότητά του και στο συγγραφικό τομέα, μετά από τη γνωστή και τόσο επιτυχημένη πορεία του στον κινηματογραφικό χώρο.

«Η Remington του Ορφέα» εκδίδεται στη γνωστή σειρά των εκδόσεων «Πύλη» «Λαβύρινθοι» της οποίας γενική ευθύνη έχει ο γνωστός συγγραφέας Φίλιππος Φιλίππου, ενώ την καλλιτεχνική επιμέλεια ο Γιάννης  Καρλόπουλος.

Η υπόθεση: Ένα βράδυ, ο Ορφέας, ένας  Έλληνας συγγραφέας που ζει για χρόνια στο Παρίσι, θα παρατήσει τη Remington στην έπαρσή της και θα κατέβει στο δρόμο. Θ’ αναζητήσει το πορτοφόλι του. Θυμάται ότι το ξέχασε στο αδιάβροχό του, το οποίο βρίσκεται στο σάκο με τα άπλυτα. Και ο σάκος είναι στο πορτμπαγκάζ του αυτοκινήτου του. Το φιατάκι του είναι παρκαρισμένο κοντά στο Λούβρο. Όταν κατεβαίνει κάτω και ανοίγει το πορτμπαγκάζ μένει άναυδος. Αντικρύζει μπροστά του ένα μικροσκοπικό  μισόγυμνο, γυναικείο πτώμα.

Η Μόιρα, η Ίντα και η Λίζα, τρεις Ελληνίδες αδελφές με σεξουαλικές διαστροφές, η Σαλώμη, μια ψυχαναλύτρια που μελετά εγκλήματα υπνοβατών, η Τατιάνα, μια ιερόδουλος που κάνει πιάτσα στο δάσος της Βουλόνης, και  ο Αστυνομικός Επιθεωρητής  Λεό Μαρτινέζ  είναι τα πρόσωπα που σχετίζονται  με το φόνο και θα αναμιχθούν στην προσπάθεια διαλεύκανσής του.

Εκδόσεις ΠΥΛΗ

Σειρά: Λαβύρινθοι / 5

Σελίδες: 230, Τιμή: 12 €, ISBN: 978-960-7041-24-1

Κριτική του βιβλίου στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ (Κυριακή 31/5/2009) εδώ

Κι η ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ εδώ

Και κάτι που έγραψε ο Νίκος Θεοδοσίου ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΜΕ ΤΟ ΡΟΒΗΡΟ

Περισσότερα για τα βιβλία του Ροβήρου Μανθούλη εδώ

Πως γράφεται “καμιά φορά” η ιστορία…

Στις 27 Απριλίου 2009 οι εφημερίδες έγραψαν ότι την προηγούμενη μέρα, 28/3  έγιναν στη Νάουσα οι εκδηλώσεις για την 187η επέτειο του Ολοκαυτώματος της πόλης με την παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κάρολου Παπούλια και του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Δημήτρη Χριστόφια, ενώ το Δημοτικό Συμβούλιο της “Ηρωικής Πόλης” τούς ανακήρυξε σε επίτιμους δημότες της Νάουσας.”

Έγραψαν ακόμη ότι η πόλη της Νάουσας, σε μια ξεχωριστή εκδήλωση “απέδωσε την οφειλόμενη τιμή στον αείμνηστο Ναουσαίο βουλευτή Κωνσταντίνο Χατζηγρηγοριάδη, χάρη στις ενέργειες του οποίου προς τον τότε πρωθυπουργό Αλέξανδρο Παπάγο έγινε με βασιλικό διάταγμα τον Αύγουστο του 1955 η ανακήρυξη της Νάουσας ως “Ηρωικής Πόλης” και αναγνωρίστηκε επίσημα το Ολοκαύτωμά της το 1822 και η συμβολή της στην επανάσταση.”

Αυτό καταγράφεται ως η επίσημη ιστορία. Στην πραγματικότητα τα πράγματα έγιναν πολύ διαφορετικά. Ο χαρακτηρισμός της Νάουσας ως “Ηρωικής Πόλης” οφείλεται σε μια “αστοχία” ενός απλού φαντάρου. Το όνομα αυτού Ροβήρος Μανθούλης.

Το 1955 υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία και λόγω του ότι είχε σπουδάσει στην Αμερική κι ήξερε καλά τα αγγλικά είχε αποσπαστεί στο γραφείο του στρατηγού Παπάγου. Στα ανέκδοτες σελίδες των αναμνήσεών του σημειώνει:

“Στο πόστο αυτό ήμουν υποχρεωμένος να παρακολουθώ κάπως τα διεθνή γεγονότα γιατί είχα ενίοτε να ασχοληθώ μ΄αυτά. Κανείς δεν εσκέφτηκε : “Τι μπορεί να ξέρει αυτός ο στρατευμένος ανθυπολοχαγός από διεθνείς σχέσεις”. Σε ανάλογη περίπτωση, στην Αγγλία ή στην Αμερική, θα με πέρναγαν πρώτα από κάποια εκπαίδευση. Στην Ελλάδα σ΄ αφήνουν να μάθεις από τα λάθη σου. Η πρόβλεψη θεωρείται πολυτέλεια. Δε θα χρειαστεί να γράψω καμιά επιστολή σε κανένα πρωθυπουργό; Ή κανένα χαιρετιστήριο μήνυμα με τον ασύρματο σε κανένα Αρχηγό Κράτους που πετάει εκείνη τη στιγμή πάνω απ΄ την Ελλάδα ; Δεν θα πρέπει να είμαι προσεκτικός να μην κάνω καμιά γκάφα;

(…)

Έχω γράψει σε πολλούς πρωθυπουργούς και αρχηγούς κρατών, μη εξαιρουμένου και του Φράνκο. Και μηνύματα σε αεροπλάνα. Ξένων πρωθυπουργών που διέσχιζαν τον ελληνικό εναέριο χώρο. Ξαφνικά, ο Παπάγος άρχισε να μου αναθέτει και χαιρετιστήρια διαγγέλματα στα ελληνικά. Ένα απ’αυτά ήταν για τη Νάουσα. Την ημέρα που εγκαινιάστηκε εκεί σιδηροδρομικός σταθμός.”

Σε προφορικές συζητήσεις έχει αναφέρει ότι όταν πήρε την εντολή να γράψει τον χαιρετισμό του Στρατάρχη άρχισε να ψάχνει σε βιβλία και εγκυκλοπαίδειες προκειμένου να βρει ιστορικά στοιχεία που θα εμπλούτιζαν το λόγο του. Σε αυτά βρήκε την ιστορία του Ολοκαυτώματος του 1822 και “χωρίς να το καλοσκεφτεί”, όπως σημειώνει, και φυσικά χωρίς να γνωρίζει τι συνέπειες, έβαλε τον Παπάγο να χαιρετίζει “την Ιεράν πόλιν της Ναούσης”.

Οι Ναουσαίοι ενθουσιάστηκαν με το λόγο του Στρατάρχη και άδραξαν την ευκαιρία. Ο Μανθούλης συνεχίζει:

“Ύστερα από λίγο ήρθε η παράκληση του Δημάρχου να ονομαστεί και επισήμως η πόλη του “ιερά”. Διαβίβασα το αίτημα στο Υπουργείο Εσωτερικών “διά τα περαιτέρω”. Πέρασαν μερικοί μήνες και ακούω ένα μεσημέρι στο ραδιόφωνο “και τώρα θα ακούσετε την τελετή της ονομασίας της Ναούσης Ηρωϊκής Πόλεως” ! Είχε ονομαστεί με Νόμο, όπως το Μεσολόγγι το 1937. Όχι “ιερά”, αλλά “ηρωική”. Έστω. “Στρατάρχα μου, εσείς που πρώτος ονομάσατε την πόλιν μας ιεράν…” έγραφε ο Δήμαρχος τότε. Ο “Στρατάρχης” ήμουν εγώ !“

Νίκος Θεοδοσίου

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΛΕΝΑΣ στα ελληνικά

Το κόμικ “Το τραγούδι της Λένας” που αποτελεί μια ελεύθερη διασκευή της ταινίας του Ροβήρου Μανθούλη “Lilly’ s Story” κυκλοφορεί τώρα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΜΑΜΟΥΘΚΟΜΙΞ.

Δημιουργοί του κόμικ οι José-Louis Bocquet (σενάριο) και Andreas Gefe (σχέδιο)

Η παρουσίαση του βιβλίου έγινε την Τρίτη 7 Απριλίου 2009 στις 12.00 στη Στοά του Βιβλίου.

Για το βιβλίο μίλησαν οι Ροβήρος Μανθούλης και ο δικηγόρος Γιάννης Καούνης. Ο δημοσιογράφος Νίκος Ξυδάκης (που είχε ανακοινωθεί ως ομιλητής) δεν εμφανίστηκε.

Φωτογραφίες από την παρουσίαση.

Ροβήρος Μανθούλης

Ροβήρος Μανθούλη, Γιάννης Καούνης

Η εισαγωγική ομιλία του Ροβήρου Μανθούλη

ΡΕΠΟΡΤΑΖ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ

«Το τραγούδι της Λένας», ένα κόμικ για τη δικτατορία

Όταν τα κόμικς «συναντούν» τον κινηματογράφο του Ροβήρου Μανθούλη, το αποτέλεσμα δεν μπορεί παρά να αξίζει την προσοχή και την ανάγνωση όσων σπεύδουν για αισθητική απόλαυση και πολιτικό προβληματισμό.

«Το τραγούδι της Λένας» είναι ένα ερωτικό ποίημα που ποτέ δεν είδε το φως της δημοσιότητας. Ενα ποίημα γραμμένο για μια γυναίκα από έναν αντιστασιακό, το οποίο όμως αυτή η γυναίκα προφύλαξε από το να μην πέσει στα χέρια των βασανιστών της. Βρισκόμαστε στην Ελλάδα της χούντας και το κόμικ «Το τραγούδι της Λένας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μαμούθκομιξ, σε κείμενο του Jose-Louis Bocquet και σχέδιο του Andreas Gefe, αποτελεί διασκευή μιας ταινίας του Ροβήρου Μανθούλη «Lilly’s Story». Η ταινία πραγματεύεται την τραγική ιστορία αυτής της γυναίκας, τη ζωή των πολιτικών εξορίστων και την προσπάθεια του Ροβήρου Μανθούλη να γυρίσει μια ταινία με θέμα τη δικτατορία στην Ελλάδα, σε συνεργασία με τον Ζυλ Ντασσέν και τη Μελίνα Μερκούρη. Εκείνη η ταινία δεν γυρίστηκε ποτέ, όμως η όλη αυτή ιστορία συγκίνησε τόσο πολύ τον Γάλλο σεναριογράφο και συγγραφέα Jose-Louis Bocqet που, με τη συνδρομή του εικονογράφου Andrea Gefe, αποφάσισε πριν από λίγα χρόνια να τη διασκευάσει σε κόμικ. «Κόμικ δεν είναι ο σωστός όρος», έλεγε την Τρίτη (7 Απριλίου), σε συνέντευξη Τύπου ο Ρ. Μανθούλης, «διότι δεν πρόκειται για κωμωδία».

Χωρίς παρεμβάσεις

«Πάντως, πέρα από ελάχιστες διορθώσεις πραγματολογικού χαρακτήρα, δεν έκανα καμία παρέμβαση στη δουλειά των δύο αυτών νέων ανθρώπων διότι δεν μου αρέσει να επεμβαίνουν και στη δική μου δουλειά. Και το «Τραγούδι της Λένας», βασίζεται μεν στη δική μου ταινία -που μετά έκανα και βιβλίο- όμως είναι δικό τους έργο».

Ο Ρ. Μανθούλης τόνισε ότι η βασική ιστορία στο «Lilly’s Story» είναι αληθινή, όπως και τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν σε αυτή. Γι’ αυτό και στο εν λόγω κόμικ εμφανίζονται ο Ζυλ Ντασσέν και η Μελίνα Μερκούρη, αλλά και ο ίδιος ο Ρ. Μανθούλης (ως Βασίλης όμως). «Για χρόνια μιλούσα για τη ζωή μου και τη ζωή των φίλων μου στο Παρίσι κατά τη διάρκεια της χουντικής μας εξορίας. Οσοι με άκουγαν, μου έλεγαν: γιατί δεν το κάνεις ταινία; Τελικά, η ιστορία εκείνη έγινε ακόμα και κόμικ. Μπορώ να πω ότι με συγκίνησε όταν το είδα, ειδικά οι εικόνες. Το κόμικ έχει έναν δικό του τρόπο προσέγγισης στην όλη ιστορία. Επίσης, έχει ενδιαφέρον το ότι δύο ξένοι νέοι άνθρωποι συγκινήθηκαν από μια τέτοια ιστορία».

Βασανιστήρια σε εικόνες

Σύμφωνα με τον δικηγόρο Γιάννη Καούνη, που μίλησε στη συνέντευξη Τύπου, «μετά από δύο χρόνια διαφόρων δυσκολιών, το κόμικ αυτό, που αρχικά κυκλοφόρησε στα γερμανικά και μετά στα γαλλικά, μεταφράζεται στα ελληνικά και το σύγχρονο νεανικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να συναντήσει τους ήρωες άλλων εποχών και την πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας». Για τον Γ. Καούνη, το κόμικ θίγει ένα ζήτημα: «Πώς να αποδώσεις σε εικόνες τα βασανιστήρια; Ομως το καταφέρνουν πολύ καλά και οι δύο συντελεστές». Τελικά, η Λένα απομνημονεύει το ποίημα του αντιστασιακού που φρόντιζε αλλά δεν το αποκάλυψε ποτέ στους βασανιστές της.

www.kathimerini.gr

Ταινίες του Ρ. Μανθούλη και μέσω του διαδικτύου

Ένας μεγάλος αριθμός ντοκιμαντέρ που έχει σκηνοθετήσει ο Ροβήρος Μανθούλης είναι τώρα διαθέσιμος και μέσω του διαδικτύου.

Ανάμεσα σ’ αυτές το κλασσικό “Μπλούζ με σφιγμένα δόντια”, “Η διχτατορία των συνταγματαρχών” και πολλά από αυτά που γύρισε στη Γαλλία και προβλήθηκαν πρόσφατα στο αφιέρωμα της Τηλεόρασης της Βουλής.

Βρίσκονται στη διεύθυνση http://www.greece.onlinefilm.org/el_GR/index απ όπου μπορείτε να τα “νοικιάσετε”.

Το Greece.ONLINEFILM.org είναι ένα δίκτυο διανομής Ελληνικών ντοκιμαντέρ μέσω του ίντερνετ.

Σαπφώ, η Λεσβία ντερμπεντέρισα

Μολις κυκλοφορησε!

Το βιβλίο αυτό είναι ένα χρονικό της ερωτικής ζωής της Σαπφώς όπως την αφηγείται η ίδια στα τραγούδια της, που απευθύνονται στις μαθήτριες-ερωμένες της. Τα έγραψε προς το τέλος του 7^ου αιώνα π.Χ., σε μια γλώσσα οικεία, δημοτική, σαν αυτή που μιλούσαν στις παρέες και στα καπηλειά του λιμανιού της Μυτιλήνης. Όπως λέει ο Aimé Puech, που προλογίζει το κλασικό σύγγραμμα του Théodore Reinach «Αλκαίος-Σαπφώ»: ¨Τα ερωτικά ποιήματα-κραυγές πάθους  της Σαπφώς  είναι, φυσικά, πιο κοντά στη  λ α ϊ κ ή γλώσσα. Και χωρίς ιδιαίτερη άσκηση ύφους. Βρίσκω λέξεις που χρησιμοποιούνται εδώ σαν όροι μιας αργκό χαμαιτυπείου¨. Μιας γλώσσας ρεμπέτικης, θα μπορούσε να πει. Η διάλεκτος της ψυχής –που θα βρούμε στην ποίηση- σε τίποτα δεν άλλαξε, παρόλα τα χιλιάδες χρόνια που πέρασαν. Όπως θα δούμε στους παρακάτω στίχους :

Σαπφώ :

-Σταλαγματιά σταλαγματιά ο πόνος μου κυλάει. (fr. 10)

Τζουανάκος :

-Σταλαγματιά-σταλαγματιά στάζ΄ η καρδιά μου αίμα.

Σαπφώ :

-Μού΄ βαλες φωτιά και καίγονται τα σωθικά μου. (fr. 46)

Βαμβακάρης :

-Σα σε πρωτογνώρισα κυρά μου

μ΄ άναψες  φωτιά στα σωθικά μου.

Γ. Παλαμάς

-Γιατί, κακούργα, μ΄ άναψες φωτιά στα φυλλοκάρδια ;

Μπαγιαντέρας

-Μ΄ έκαψε την καρδούλα μου με τα πολλά της κάλλη

έγνοιες στο νου μου μ΄ έβαλε και στο μυαλό μου ζάλη.

Τζουανάκος

-Έκλεισα πια το στόμα μου και δεν αναστενάζω

γιατί μου καίει τα σπλάχνα μου το  αχ  άμα το βγάζω.

Οι ¨Παράλληλοι Βίοι του Εμφυλίου¨

Δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ 16/01/2000

Οι ¨Παράλληλοι Βίοι του Εμφυλίου¨

Με αφορμή τα κινηματογραφικά ντοκουμέντα για την περίοδο του εμφυλίου ο Ροβήρος Μανθούλης αναφέρεται στις αιτίες που οδήγησαν στη σύγκρουση, στις μάχες που δόθηκαν και στις χαμένες ευκαιρίες για ειρήνευση

Εξι ωριαίες ταινίες με κινηματογραφικά ντοκουμέντα παρακολουθούν από κοντά τις μαρτυρίες 17 προσώπων που έζησαν ή μελέτησαν την περίοδο του Εμφυλίου. Επτά από αυτούς πήραν μέρος στην Εθνική Αντίσταση και στον Δημοκρατικό Στρατό, πέντε πολέμησαν στις τάξεις του κυβερνητικού Εθνικού Στρατού και πέντε είναι ιστορικοί ή μελετητές αρχείων (πρόκειται για τους Μάριο Πλωρίτη, Φίλιππο Ηλιού, Βάσο Μαθιόπουλο, Μανόλη Γλέζο, Αλέξανδρο Λ. Ζαούση και Νίκο Κέντρο). Το υλικό συμπληρώνεται από τις κινηματογραφημένες ομιλίες τριών κορυφαίων ιστορικών προσωπικοτήτων της εποχής, του Γουίνστον Τσόρτσιλ, του Χάρυ Τρούμαν και του Τζορτζ Μάρσαλ, καθώς και από τον ιστορικό διάλογο Τσόρτσιλ – Στάλιν που γυρίστηκε με βάση τα πρακτικά των Συνομιλιών της Μόσχας τον Οκτώβριο του 1944.

Μνήμες προσωπικές έρχονται να συναντήσουν τη συλλογική μνήμη προς αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας. Ύστερα από το 60λεπτο ντοκιμαντέρ που γύρισε το 1997 για λογαριασμό της γαλλικής, της γερμανικής και της ελληνικής τηλεόρασης με θέμα τον εμφύλιο πόλεμο, ο Ροβήρος Μανθούλης στρέφει ξανά την κάμερά του στη θολή αυτή εποχή, μαζί με τον Πάνο Καραμπίνη και τον Κωνσταντίνο Μωραΐτη. Το υλικό που είχε τότε συγκεντρωθεί «μετατρέπεται» αυτή τη φορά σε μια πολύωρη σειρά που θα προβληθεί από τη ΝΕΤ και εστιάζει το «βλέμμα» της σε πρόσωπα. Πρόσωπα και των δύο παρατάξεων που μιλούν για τον Εμφύλιο με τη μορφή με την οποία αυτός «καταχωρίστηκε» στην ατομική τους ιστορία. Θα ακούσουμε, μεταξύ άλλων, τον στρατηγό Γεώργιο Κουμανάκο αλλά και τον Αλέκο Παπαγεωργίου, τον έφεδρο ανθυπολοχαγό του Δικαστικού Ιωάννη Καμπίτση αλλά και την αντάρτισσα του Δημοκρατικού Στρατού Κατίνα Δημητρίου.

Στον ρόλο του αφηγητή ο Ροβήρος Μανθούλης

ΡΟΒΗΡΟΣ ΜΑΝΘΟΥΛΗΣ :

Στην Ελλάδα ή για την Ελλάδα υπάρχει ελάχιστο κινηματογραφικό υλικό από τα πρώτα 70 χρόνια του 20ού αιώνα της. Ενώ σε όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρώπης ­ αν όχι του κόσμου ­ συμβαίνει το αντίθετο. Ειδικά, κατά τον Εμφύλιο πόλεμο, κανένα από τα δύο στρατόπεδα δεν φρόντισε σοβαρά να καλύψει τη δράση του με κινηματογραφικές λήψεις. (Ενώ για τον ισπανικό εμφύλιο υπάρχει αφθονότατο υλικό). Και όσες ταινίες υπήρξαν, έχουν εξαφανιστεί είτε γιατί κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να τις διαφυλάξει είτε γιατί συνειδητά ­ και εγκληματικά ­ τις κατέστρεψαν αυτοί που είχαν ταχτεί να τις διαφυλάξουν.

Από τα παραπάνω συνάγεται ότι οι Έλληνες άργησαν πολύ να εισέλθουν στην εποχή τής επικοινωνίας. Αυτό θα το δούμε και στο πολιτικό επίπεδο. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ελάχιστη επικοινωνία υπήρχε ανάμεσα στο ΕΑΜ και στις αριστερές οργανώσεις της Μέσης Ανατολής, στο ΚΚΕ και στη Μόσχα. Ο ελληνικός λαός δεν είχε ιδέα για τα όσα διαδραματίζονταν στο βουνό. Δεν είχε ιδέα για το λεγόμενο Κίνημα της Μέσης Ανατολής όταν ξεμπάρκαραν, κατά κύματα, οι Άγγλοι τον Οκτώβριο του 1944. Τα 500.000 σφυροδρέπανα που γράφτηκαν στους τοίχους της Αθήνας εκείνη την εποχή (ένα σε κάθε σπίτι) ήταν προπέτασμα ψευδαισθήσεων. Όπως ο εορτασμός των γενεθλίων του Τσώρτσιλ από τον «Ριζοσπάστη» τρεις ημέρες πριν από τη σφαγή της Πλατείας Συντάγματος. Ο κόσμος της Αριστεράς πίστευε ότι ένα αβασίλευτο σοσιαλιστικό καθεστώς, που θα έβγαινε από τις εκλογές, θα γινόταν δεκτό από τους Άγγλους. Η συμπεριφορά του αγγλικού στρατού που ακολούθησε ήταν ένα μεγάλο σοκ για τους αντιστασιακούς του ΕΑΜ, κάτι που σίγουρα έπαιξε ρόλο στο ηθικό τους κατά τη μάχη της Αθήνας. Εξάλλου, οι Έλληνες, αριστεροί και δεξιοί, δεν ήξεραν ότι ο σοβιετικός στρατός είχε σταματήσει στα ελληνικά σύνορα. Το ίδιο ανενημέρωτος ήταν, ουσιαστικά, ο ελληνικός λαός για τις επιχειρήσεις και, ιδιαίτερα για τη δράση του Δημοκρατικού Στρατού, κατά τον Εμφύλιο. Στην ουσία, ο πόλεμος έγινε ανάμεσα στα στελέχη των δύο παρατάξεων. Ο υπόλοιπος κόσμος ­ της Αθήνας και, γενικότερα, του μη μαχόμενου πληθυσμού ­ απλώς σύρθηκε ή παρασύρθηκε σε μια περιπέτεια χωρίς συγκεκριμένο στόχο. Γιατί αν ο τελικός στόχος ήταν η δημιουργία ενός λαϊκοδημοκρατικού κράτους στην Ελασοκρατούμενη Ελλάδα, αυτό θα μπορούσε να γίνει στις αρχές του ‘45, προτού ακόμη οι Αγγλοι και το βασιλικό κατεστημένο καταφέρουν να επιστρατεύσουν το σύνολο του λαού. Ή, τουλάχιστον, με σοβιετική στρατιωτική επέμβαση. Ούτε το ένα έγινε ούτε το άλλο.

Οι αδελφοκτόνες συγκρούσεις

Πολλοί απορούν γιατί έγινε μια σύγκρουση ανάμεσα σε συμμάχους στον αντιφασιστικό αγώνα. Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι:

α. Ως και το 1939 ­ που κηρύχτηκε ο πόλεμος ­ οι μεν Ευρωπαίοι Σύμμαχοι ήταν ευχαριστημένοι με τα αντικομμουνιστικά, δικτατορικά καθεστώτα της Ιταλίας, της Γερμανίας, της Ισπανίας και των περισσοτέρων χωρών της υπόλοιπης Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, στη δε Αμερική ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης ήταν γερμανόφιλο.

β. Η Ελλάδα ήταν το μόνο συμμαχικό κράτος που ήταν φασιστικό πριν από τον πόλεμο. Οι Άγγλοι όχι μόνο δεν επεδίωξαν τη δημοκρατικοποίησή του αλλά ήταν και συνένοχοι της βίαιης παλινόρθωσης της μοναρχίας, που οδήγησε στη δικτατορία του Μεταξά. Σε αυτό το κράτος μόνο μπορούσαν να στηριχτούν οι Άγγλοι μετά τον πόλεμο, άσχετα αν είχε στο μεταξύ γίνει δωσίλογο. Τα δημοκρατικά αστικά κόμματα ­ αρνούμενα συνεργασία τόσο με το ΕΑΜ όσο και με τους φιλομοναρχικούς Άγγλους εξαφανίστηκαν από τον αντιστασιακό αγώνα. Στο πολιτικό προσκήνιο δεν υπήρχε παρά το ΕΑΜ.

Κατά συνέπεια, η μόνη δυνατή σύγκρουση ήταν των Άγγλων με το ΕΑΜ. Είναι ιστορικά εξακριβωμένο ότι τη δεκεμβριανή σύγκρουση την επεδίωξαν οι Άγγλοι. Για να επιτύχουν την πολιτική συντριβή του ΕΑΜ. Τον Εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε δεν επεδίωξε κανείς. Ούτε η Εργατική κυβέρνηση που διαδέχτηκε τον ηττημένο στις εκλογές Τσώρτσιλ ούτε το ΕΑΜ. Την αποκλειστική ευθύνη φέρουν οι μεταδεκεμβριανές κυβερνήσεις που εξαπέλυσαν τη λαίλαπα της τρομοκρατίας μέσα από την οποία ξεπήδησε ο Εμφύλιος. Και ­ σε ένα βαθμό ­ ο Στάλιν που τον ανέχτηκε, ενώ είχε παραχωρήσει την Ελλάδα στην αγγλική κυριαρχία. Τον ανέχτηκε γιατί ήθελε να έχει ένα προπαγανδιστικό αντίβαρο ως προς τις δικές του ενέργειες στις χώρες που κατείχε ο σοβιετικός στρατός. Έτσι που, τελικά, ο πόλεμος μεταξύ Ανατολής και Δύσης να παραμείνει Ψυχρός, ο δε «θερμός» να περάσει μέσα από ξένα –­ελληνικά- ­ κορμιά.

Στο μεταξύ, οι αδελφοκτόνες συγκρούσεις που προηγήθηκαν στην Κατοχή και στον Δεκέμβρη στάθηκαν ικανές να υποθάλψουν έναν ευρύτερο Εμφύλιο. (Ο Ζέρβας και ο Βελουχιώτης ήταν εξαδέλφια. Άλλωστε έμοιαζαν κιόλας. Η τραγωδία ήταν κλασικά ελληνική). Ο Εμφύλιος όμως,­ ο πόλεμος αυτός καθαυτός, έξω από τα ιδεολογικά πλαίσια, είναι ένα έπος (κάτι σαν τον Τρωικό Πόλεμο) στο οποίο και οι δύο μεριές δικαιούνται μερίδιο. Αν εξαιρέσουμε βέβαια τις θηριωδίες των δεξιών πάνω στον άμαχο πληθυσμό και στους αιχμαλώτους και τις βίαιες ­ εγκληματικές ­ στρατολογίες του Δημοκρατικού Στρατού. Εγκληματικές, γιατί η κυβέρνησή του δεν ήταν αναγνωρισμένη από κανένα, γιατί δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν στους στρατολογημένους ούτε μισθοδοσία ούτε φαγητό ούτε νερό ούτε υγειονομική περίθαλψη ούτε ικανή στρατιωτική εκπαίδευση ούτε την ασφάλεια της ζωής τους ούτε ανάπαυση ούτε εφεδρείες, εκτός μόνον από το να τους σέρνουν και αυτούς κυνηγημένους, αδιάκοπα, σε εξοντωτικές πορείες.

Ωστόσο, οι πορείες αυτές ήταν το μυστικό όπλο του Δημοκρατικού Στρατού. Πολέμησε τέσσερα χρόνια, μαχόμενος αδιάκοπα, ξεφεύγοντας αδιάκοπα μέσα από κλοιούς, ανεβοκατεβαίνοντας χιλιάδες φορές τα ίδια κατσάβραχα και τα ίδια λαγκάδια, διασχίζοντας ποτάμια, παίρνοντας με σκληρές μάχες πόλεις και βουνά που θα εγκαταλείψει αμέσως μετά, περνώντας με εκπληκτικούς ελιγμούς μέσα από τις γραμμές του εχθρού, αφήνοντας χιλιάδες θύματα πίσω του, πολεμώντας χωρίς τον φόβο του θανάτου και των στερήσεων. Και όλα αυτά για μια ιδεολογία με πολύ αβέβαιο μέλλον και χωρίς καμιά διέξοδο εκτός από την πολύ αβέβαιη επιστροφή στο καθεστώς της Βάρκιζας ή τη μόνιμη εξορία στις Ανατολικές χώρες.

Σε αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε ότι ­ χώρια από την ένα προς δέκα αριθμητική αναμέτρηση των δύο στρατών ­ οι αντάρτες ήταν εθελοντές, ενώ οι φαντάροι του κυβερνητικού στρατού ήταν επιστρατευμένοι. Οτι οι αξιωματικοί του κυβερνητικού στρατού ήταν επαγγελματίες στρατιωτικοί, ενώ η μεγάλη πλειονότητα των στελεχών του Δημοκρατικού Στρατού ήταν δάσκαλοι, δημοσιογράφοι, φουρνάρηδες, πρώην καπεταναίοι του ΕΛΑΣ, άσοι στον ανταρτοπόλεμο. Και ότι το ένα τρίτο από τους μαχητές του ήταν νεαρές κοπέλες.

Νικητές και ηττημένοι

Είναι άτοπο να μιλάμε για νικητές και ηττημένους του Εμφυλίου, όταν γνωρίζουμε το μέγεθος της στρατιωτικής βοήθειας που πήρε ο κυβερνητικός στρατός και, παράλληλα, το κλείσιμο των συνόρων από τον Τίτο και τη διακοπή της μόνης ουσιαστικής βοήθειας που έφθανε στους αντάρτες. Η νίκη ή η ήττα ήταν καθαρά πολιτική. Μπορούμε να πούμε ότι, στο στρατιωτικό επίπεδο, οι νικητές του Εμφυλίου ήταν τα 900 αμερικανικά μουλάρια και τα 200 αεροπλάνα που ξεφορτώθηκαν στον Πειραιά κατά τους πρώτους έξι μήνες ­ μόνο ­ του δόγματος Τρούμαν. (Χώρια οι 6.000 ασύρματοι, τα 11.000 οχήματα και τα 100 εκατομμύρια λίτρα βενζίνης, μόνο το 1948. Υπολογίζεται ότι στον κάθε ένα αντάρτη ρίχτηκαν 50.000 σφαίρες).

Ιστορική μνήμη και ιστορία

Δύο ήταν οι στρατιωτικές φυσιογνωμίες που ξεχώρισαν σε αυτόν τον πόλεμο. Ο Διαμαντής (Γιάννης Αλεξάνδρου) από τη μεριά του Δημοκρατικού Στρατού, που πολέμησε στη Στερεά Ελλάδα και σκοτώθηκε το ‘49 μαχόμενος ηρωικά. Και ο στρατηγός Τσακαλώτος, από την άλλη, που ήταν πανταχού παρών και έβγαζε τον κυβερνητικό στρατό από τις πιο δύσκολες καταστάσεις. Και που θα μείνει στην Ιστορία για τη συγκινητική του συνάντηση με τον Μάρκο Βαφειάδη, γύρω από ένα ποτήρι κρασί, 35 χρόνια μετά.

Τέλος, η μεγάλη τραγωδία αυτού του Εμφυλίου είναι ότι, σε τελική ανάλυση, αριστεροί στρατευμένοι πολεμούσαν αριστερούς επαναστάτες, αν δεχθούμε ­ με βάση το ένα εκατομμύριο φακέλους της Ασφάλειας ­ ότι το αντιστασιακό ΕΑΜ αποτελούσε την πλειονότητα του ελληνικού λαού, πράγμα που αναγνωρίζουν και τα γερμανικά αρχεία της Γκεστάπο αλλά και ο ίδιος ο Τσώρτσιλ. Αλλωστε, μόνο αυτή μπορεί να είναι η αιτία που κράτησε τόσο πολύ ο πόλεμος αυτός. Η ειρωνεία συνεπώς της Ιστορίας είναι ότι ένας Εμφύλιος άρχισε ανάμεσα σε Αριστερούς και Δεξιούς και κατέληξε ανάμεσα σε Αριστερούς και Αριστερούς !

Πολλές ήταν οι ευκαιρίες που δόθηκαν στην ηγεσία της επαναστατημένης Αριστεράς για ειρήνευση, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Όλες τις απέρριψε ο σταλινικότερος του Στάλιν και προσωπικός φίλος τού Μπέρια Νίκος Ζαχαριάδης. Μια μεγάλη ευκαιρία προσέφερε ο Σοφούλης με τη Γενική Αμνηστία τον Σεπτέμβρη του ‘47. Μια άλλη έφθασε στον Μάρκο, στα μετόπισθεν των ανταρτών, μέσα στη μεγάλη μάχη για τον Γράμμο του ‘48. (Αμέσως μετά την αποπομπή του Τίτο από την Κομινφόρμ). Φαίνεται ότι ο Τίτο μεσολάβησε για να φθάσουν Έλληνες ­ και ίσως Αμερικανοί ­ απεσταλμένοι ως το Αρχηγείο των ανταρτών. Περιέργως, δεν υπάρχει ακόμη καμιά επίσημη διαβεβαίωση για την ακρίβεια αυτών των πληροφοριών. Κάποτε θα πρέπει να δημοσιευτούν τα αρχεία της ΚΥΠ εκείνης της εποχής. Έχουν κλείσει ήδη 50 χρόνια. Από έγκυρη ελληνική στρατιωτική πηγή, που επίσης δεσμεύεται να μιλήσει δημόσια, πληροφορηθήκαμε ­κατά τη διάρκεια της έρευνας γι’ αυτήν την ταινία ότι και μια τρίτη ειρηνευτική πρόταση μεταφέρθηκε, τις ίδιες ημέρες, με τον γνωστό Καπετάνιο του Δημοκρατικού Στρατού Γιαννούλη, ο οποίος ­ κατά την πηγή μας ­ αιχμαλωτίστηκε στη μάχη και αφέθηκε ελεύθερος για να διαβιβάσει στον Μάρκο επίσημη πρόταση της ελληνικής κυβέρνησης. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι ότι ο Γιαννούλης κατηγορήθηκε από τους συντρόφους του για προδοσία και εκτελέστηκε κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες.

Μπορεί μια ιστορική ταινία να είναι αντικειμενική; Αντικειμενικότητα, όπως λέει ένας αμερικανός δημοσιολόγος, δεν είναι να λες όλη την αλήθεια, αλλά να μην κρύβεις τίποτε. Να μη χρησιμοποιείς επίθετα, που χρωματίζουν και αρωματίζουν τα γεγονότα. Και να φέρνεις το θετικό περιεχόμενο μιας φράσης σε σύγκρουση με το αρνητικό μιας άλλης. Αντικειμενικός κανείς δεν μπορεί να είναι απόλυτα,­ ακόμη και ο σκηνοθέτης όταν έχει ζήσει τα γεγονότα. Υπάρχει μια ιεράρχηση του καλού και του κακού. Για την αντικειμενική της ανεύρεση, ο κινηματογραφιστής έχει καθήκον να συναγωνίζεται τον ιστορικό. Ο ιστορικός ενδιαφέρεται μόνο για αποδεικτικά στοιχεία. Το κινηματογραφικό φιλμ έχει θέμα του τον άνθρωπο. Υποχρεωτικά, εκτός από τα ντοκουμέντα, θα στηρίζεται και στις μαρτυρίες, δηλαδή στη μνήμη. Στο καφενείο της Ανάφης, ο εξόριστος τότε Άρης Βελουχιώτης μιλούσε για την πάλη των τάξεων. Ο ενωμοτάρχης της Χωροφυλακής που τον άκουσε, έβγαλε μια διαταγή, την επομένη, που καταργούσε την πάλη των τάξεων! (Το επεισόδιο αναφέρει ο ίδιος ο Άρης σε λόγο του στη Λαμία). Η σύγκριση των ιδεολογικών αξιών των δύο παρατάξεων είναι και αυτό Ιστορία. Κατά πόσο η ιστορική μνήμη συμβαδίζει με την Ιστορία, αυτό θα το δείξει ο χρόνος.

Ο κ. Ροβήρος Μανθούλης είναι σκηνοθέτης.

Το ΒΗΜΑ, 16/01/2000 , Σελ.: B10 Κωδικός άρθρου: B12817B101 ID: 204027

Στο μεταξύ ο Ρ. Μανθούλης εξέδωσε το βιβλίο του ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ (Εκδ. Καστανιώτη)

Για την κρίση

(Μια δήλωση του Ροβήρου Μανθούλη στην Ελευθεροτυπία  19/10/2008)

Την κρίση την αντιμετωπίζω με ψυχραιμία. Εμείς οι παλιοί έχουμε ζήσει πολύ χειρότερα. Οι καινούριες γενιές την πληρώνουν κάθε φορά, ως παρθένες και άπειρες. Εμείς δεν είχαμε ούτε καταθέσεις ούτε πιστωτικές κάρτες. Ούτε προϊόντα της παρακμής, όπως σήμερα. Απαισιοδοξίας ναι. Στο δυτικό φυλλοκάρδι. Στο ανατολικό, υπέρμετρη αισιοδοξία. Και είχαμε στις αποθήκες μας ποίηση (Τ. Σ. Ελιοτ, Εζρα Πάουντ, Σεφέρη), μυθιστόρημα (Στάινμπεκ, Κόλντγουελ, Φόκνερ, Χάμσουν, Οργουελ), θέατρο (Μίλερ, Ουίλιαμς, Μπέκετ, Ιονέσκο). Οσο για το σινεμά, αυτό και αν άνθησε καλλιτεχνικά και οικονομικά, μετά το κραχ του 1929.

Υστερα από κάθε κρίση ακολουθεί μια έξαρση ηδονικής ζωής και κουλτούρας για να επουλωθούν οι πληγές. Θυμηθείτε τη δεκαετία του ‘20 και το αμόκ του τσάρλεστον. Στη Γερμανία η οικονομική ύφεση οδήγησε στον φασισμό και τελικά σ’ έναν παγκόσμιο πόλεμο.

Οι οικονομικές κρίσεις όμως ξυπνάνε τον κατεστημένο καλλιτέχνη από το λήθαργό του. Θυμηθείτε το κίνημα του υπερρεαλισμού. Αλλά και της εσωστρέφειας.

Οταν σπούδαζα στην Αμερική, ο Τζον Κέιτζ έδωσε στον πιανίστα Ντέιβιντ Τιούντορ να «παίξει» το διάσημο από τότε έργο του «4′33”». Ο Τιούντορ άνοιξε το πιάνο, έμεινε ακίνητος και ύστερα από 4 λεπτά και 33 δευτερόλεπτα το έκλεισε! Αυτό ήταν το έργο. Μια σιωπή, κατά την οποία ακούγονταν οικείοι ήχοι. Αναπνοές, θρόισμα ρούχων… Ενα είδος δημιουργικής «απεργίας» στην τέχνη. Από οικονομία έχω μεσάνυχτα, αλλά ο καπιταλισμός εδώ μου κάθεται. Το μόνο ευτύχημα σήμερα είναι ότι ο ιός που του μπήκε θα εκραγεί σύντομα. Και όσο πιο ηχηρό είναι το big bang τόσο πιο δημιουργικά θα ξυπνήσει η κουλτούρα της αύριον. Τόσο η μαζική όσο και η περιθωριακή. Οσο για την αγορά των εικαστικών τεχνών, αυτή ήδη αποτελεί απάντηση στον πληθωρισμό.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ (Βουλή Τηλεόραση)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΡΟΒΗΡΟ ΜΑΝΘΟΥΛΗ

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ  ΩΡΑ     ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ    ΔΙΑΡΚΕΙΑ

ΠΕΜΠΤΗ 2/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4΄
ΠΕΜΠΤΗ 2/10     22.50     Λευκάδα, Νησί των Ποιητών       13΄
ΠΕΜΠΤΗ 2/10     23.05     Ροβήρος Μανθούλης: Μια Ταινία, μια Ζωή     93΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 3/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     8΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 3/10     22.55     Θεματική Βραδυά- Κούλογλου     10΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 3/10     23.05     Μπλουζ με Σφιγμένα Δόντια      85΄

ΠΕΜΠΤΗ 9/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     6,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 9/10     22.50     Οι Τσιγγάνοι: Οι Παρίες της Ουγγαρίας     58΄
ΠΕΜΠΤΗ 9/10     23.50     Οι Τσιγγάνοι: Οι Νέοι Καστιλλιάνοι (Ανδαλουσία)     67΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4,5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10/10     22.50     Ιρλανδία, η Μνήμη ενός Λαού     53΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10/10     23.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     7΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10/10     23.50     Αυστραλία, η Ενδοχώρα     53΄

ΠΕΜΠΤΗ 16/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 16/10     22.50     Οι Σαχραουοί εν αναμονή      55΄
ΠΕΜΠΤΗ 16/10     23.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4΄
ΠΕΜΠΤΗ 16/10     23.50     Η Δική μου Γιάφα        53΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17/10     22.50     Αίγυπτος, το Μουρμούρισμα των Πυραμίδων     51΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17/10     23.40     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     5,5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17/10     23.45     Υεμένη, από τα Ύψη της Αραβίας      52΄

ΠΕΜΠΤΗ 23/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3΄
ΠΕΜΠΤΗ 23/10     22.50     Ελλάδα, η Κραυγή της Σιωπής     52΄
ΠΕΜΠΤΗ 23/10     23.40     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 23/10     23.45     Ουγγαρία, Έκκληση στις Πηγές        52΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 24/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     6΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 24/10     22.50     Ανεβαίνοντας το Μισισιπή (α΄μέρος- Τα Μπλουζ του Νότου)      52΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 24/10     23.45     Ανεβαίνοντας το Μισισιπή (β΄μέρος- Πως Δραπετεύεις απ’ το Γκέτο)      52΄

ΤΡΙΤΗ 28/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     6΄
ΤΡΙΤΗ 28/10     22.50     Ψηλά τα Χέρια Χίτλερ     77΄

ΠΕΜΠΤΗ 30/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     2,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 30/10     22.50     Γιάννης Ρίτσος: οι Ρίζες του     50΄
ΠΕΜΠΤΗ 30/10     23.40     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4΄
ΠΕΜΠΤΗ 30/10     23.45     Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος     61΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31/10     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     2΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31/10     22.50     Χρόνια Ερωτικά  (Ελληνικά Σινερομάντζα)     57΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 31/10     23.45     Νυχτερινός Επισκέπτης   (με τον Άρη Σκιαδόπουλο)     63΄

ΠΕΜΠΤΗ 6/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     2,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 6/11     22.50     Ελλάδα, οι Ναυαγοί της Ιστορίας      49΄
ΠΕΜΠΤΗ 6/11     23.40     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     5΄
ΠΕΜΠΤΗ 6/11     23.45     Σικελία, η Γη που Αιμορραγεί     55΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 7/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     2,5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 7/11     22.50     Country- Music, η Νοσταλγία του Φαρ-Ουέστ     55΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 7/11     23.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     4,5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 7/11     23.50     Λουιζιάννα, Άσε τον Καιρό να Τρέχει     61΄

ΠΕΜΠΤΗ 13/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 13/11     22.50     Η Ζωή είναι Θέαμα     55΄
ΠΕΜΠΤΗ 13/11     23.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 13/11     23.50     Η Τηλεόραση των Μπόμπιρων     52΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 14/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 14/11     22.50     Ο Κινηματογράφος του Πραγματικού     43΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 14/11     23.35     Ρημέικ   (με τη Ρένα Θεολογίδου)     48΄

ΔΕΥΤΕΡΑ 17/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΔΕΥΤΕΡΑ 17/11     22.50     Η Μελίνα στο Παρίσι     16΄
ΔΕΥΤΕΡΑ 17/11     23.05     Μίκης και Μουστακί: Είμαστε Δυο     16΄
ΔΕΥΤΕΡΑ 17/11     23.20     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     8΄
ΔΕΥΤΕΡΑ 17/11     23.30     Πρόσωπο με Πρόσωπο     81΄

ΠΕΜΠΤΗ 20/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 20/11     22.50     Η Δικτατορία των Ελλήνων Συνταγματαρχών     59΄
ΠΕΜΠΤΗ 20/11     23.50     Ροβήρος Μανθούλης- ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή     55΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21/11     22.50     Το Ταγκό Πεθαίνει την Αυγή     52΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21/11     23.40     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21/11     23.45     Οι Γκάουτσος του Γκουέμες     52΄

ΠΕΜΠΤΗ 27/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΕΜΠΤΗ 27/11     22.50     Τα Λευκά Μπλουζ     15΄
ΠΕΜΠΤΗ 27/11     23.10     Τα Νανουρίσματα που Ξυπνούν     15,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 27/11     23.25     ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΕΜΠΤΗ 27/11     23.30     Κούβα, Μουσική και Ζωή     52΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 28/11     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     5΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 28/11     22.50     Lilly’s Story       129΄

ΤΕΤΑΡΤΗ 3/12     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     5΄
ΤΕΤΑΡΤΗ 3/12     22.50     Ακυβέρνητες Πολιτείες -    1ο Επεισόδιο (Α΄ & Β΄ μέρη)     94,5΄

ΠΕΜΠΤΗ 4/12     22.45     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      2ο Επεισόδιο     51΄
ΠΕΜΠΤΗ 4/12     23.40     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      3ο Επεισόδιο     51΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 5/12     22.45     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      4ο
Επεισόδιο     52΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 5/12     23.40     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      5ο Επεισόδιο     61΄

ΣΑΒΒΑΤΟ 6/12     22.45     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      6ο Επεισόδιο     50΄
ΣΑΒΒΑΤΟ 6/12     22.35     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      7ο Επεισόδιο     48,5΄

ΠΕΜΠΤΗ 11/12     22.45     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      8ο Επεισόδιο 53,5΄
ΠΕΜΠΤΗ 11/12     23.40     Ακυβέρνητες Πολιτείες -      9ο Επεισόδιο     52΄

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 12/12     22.45     Ακυβέρνητες Πολιτείες -    10ο Επεισόδιο     48΄
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 12/12     23.35     Ακυβέρνητες Πολιτείες -    11ο Επεισόδιο     54΄

ΣΑΒΒΑΤΟ 13/12     22.45     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3΄
ΣΑΒΒΑΤΟ 13/12     22.50     Ακυβέρνητες Πολιτείες -    12ο Επεισόδιο (Α΄ & Β΄ μέρη)     97΄

ΤΕΤΑΡΤΗ 31/12     23.00     ΠΡΟΛΟΓΟΣ     3,5΄
ΤΕΤΑΡΤΗ 31/12     23.05     Χίλια Χρόνια Πριν: Η Εορτή των Καλένδων     55΄

Doc doc doc ! What is it ?

Αυτό το κείμενο δημοσιεύτηκε την Κυριακή 13 Ιουλίου 2008 στο ένθετο “Υστερόγραφο” της εφημερίδας “Φιλελεύθερος” της Κύπρου με αφορμή το 3ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Λεμεσού. (Στο ίδιο τεύχος δημοσιεύτηκε και το κείμενο του Νίκου Θεοδοσίου “Ένα ντοκιμαντέρ μετράει τ’ άστρα”.)

Θα θυμάστε αυτή τη σκηνή από ταινία των Λόρελ και Χάρντι. Ο Χοντρός ακούει χτύπους στην πόρτα : Τοκ τοκ τοκ ! «Who is it?» ρωτάει. «Merry…» ακούγεται από μακριά η φωνούλα του Λιγνού. «Mary who?» ωρύεται ο Χοντρός. «Merry Christmas!» καταφέρνει να πει ο Λιγνός…

Doc doc doc ! Τι είναι ; Έχω τόσες φορές μιλήσει για το ντοκιμαντέρ που θα μου θυμώσει η φιξιόν και δεν θα μου ξαναμιλήσει. Αλλά αξίζει τον κόπο αν αυτό βοηθήσει να αρθούν οι παρεξηγήσεις. Που, δυστυχώς, δεν ευδοκιμούν μόνο στον εξωτερικό κύκλο των σινεφίλ αλλά και στον εσωτερικό των σινε-παραγόντων. Δεν είναι πολύς καιρός που βρεθήκαμε σε μια Κριτική Επιτροπή Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ με ένα γνωστό σκηνοθέτη –και καλό φίλο- ο οποίος ήθελε να βραβεύσει ένα φιλμ λόγω ¨τεκμηρίου¨ ενώ εμείς οι υπόλοιποι ένα άλλο φιλμ, λόγω μορφής. «Αν δεν είναι ντοκουμέντο» έλεγε, «πώς θα το πούμε ντοκιμαντέρ;». «Μα αν ήταν έτσι, θα φέρναν γιατρούς στην Κριτική Επιτροπή» του είπαμε, «θα φέρναν τεκμηριολόγους, δεν θα φέρναν έσένα, που είσαι καλλιτέχνης!».

Αυτή η φοβερή λέξη «ντοκιμαντέρ» φταίει για όλα. Καμιά ειδική σχέση δεν έχει με το τεκμήριο. Ένα ντοκιμαντέρ μπορεί να έχει για θέμα του την Ολυμπία του Μανέ, έτσι δεν είναι; Αλλά η Ολυμπία του Μανέ είναι ζωγραφική. Και η ζωγραφική είναι φιξιόν ! Το κάδρο του πίνακα και ο μουσαμάς που τον υποδέχτηκε είναι τεκμήρια. Όλα τα σημαίνοντα είναι «τεκμήρια» και όλα τα σημαινόμενα μυθοπλασίες! Ο Κοροβέσης είναι βουλευτής. Μας ενδιαφέρει η χοληστερίνη του ; Όχι βέβαια ! Ένα πορτραίτο του κάνουμε. Όπως έκανε ο Μανέ της Ολυμπίας. Που κι΄αυτή αληθινό πρόσωπο ήτανε. Αλλά δεν κοιτάμε ούτε το κάδρο που είναι ολόγυρα ούτε τη χοληστερίνη της Ολυμπίας. Το σημαίνον είναι η πρώην Ολυμπία –της Μονμάρτης- αυτή μάλιστα είναι τεκμήριο. Το σημαινόμενο είναι η νυν «Ολυμπία του Μανέ». (Αν δεν ήταν του Μανέ, το πιθανότερο είναι να μην ήταν καν στο Μουσείο του Ορσαί). Το «πρώην» είναι αυτό που δεν έχει ακόμα κινηματογραφηθεί, σκηνοθετηθεί, μονταριστεί –με δυο λόγια, που δεν έχει ανατραπεί ! (Που δεν έχει πάψει να είναι τεκμήριο !). Μ’ άλλα λόγια, που δεν έχει γίνει κινηματογράφος.

Ο ως άνω συνάδελφός μου σκηνοθέτης, μόλις άκουσε «ντοκιμαν…», δηλαδή τεκμήριο, και πριν ολοκληρώσει τη φράση του ο Λιγνός, έσπευσε να του δώσει βραβείο. Να βραβεύσει το τεκμήριο -ενώ στο βέρο ντοκιμαντέρ το τεκμήριο δεν φαίνεται καν, έχει μεταλλαχτεί σε φιλμ. Αλλά και στον υπαρκτό κόσμο, στη φύση, το βέρο τεκμήριο δεν φαίνεται. Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί, έλεγε ο Ηράκλειτος. Το βέρο τεκμήριο παράγει μυστήριο. Βέρο, γιατί υπάρχει τεκμήριο και τεκμήριο. Αυτό που μπορεί να μετρηθεί και να ζυγιστεί και το βέρο, αυτό που μπορεί να ζυγιστεί μόνο με το μάτι. Η τέχνη είναι εκείνο το βολταϊκό τόξο που πηδάει από το βέρο τεκμήριο στο αφήγημά του. Μια ιατρική συνταγή είναι ένα τεκμήριο –«πλαστικό» τεκμήριο- που αποφεύγει κάθε μυστήριο και κάθε ποιητική μορφή. Γιατί αλλιώς θα σκότωνε ανθρώπους. Ενώ ένα ποίημα –ή ένα κινηματογραφικό ποίημα, δηλαδή ένα ντοκιμαντέρ- ανασταίνει νεκρούς. Όπως το «Νight Mail” (Νυχτερινό Ταχυδρομείο) των Basil Wright, Harry Watt, Alberto Cavalcanti John Grierson, Stuart Legg, W.H.Auden, Benjamin Britten. Το θέμα του είναι ένα ντοκουμέντο, αλλά βέρο. Τόσο βέρο όσο οι Πέρσες του Αισχύλου. Ένα νυχτερινό τρένο ξεκινάει απ΄ το Λονδίνο, σκαρφαλώνει όλη νύχτα στα βουνά της Σκωτίας, δεν κάνει καμιά στάση και «πετάει» κάθε τόσο, στο διάβα του, τους ταχυδρομικούς σάκους στις πόλεις και στα χωριά που προσπερνάει. Οι Πέρσες-θέαμα του Αισχύλου είναι ¨μίμηση¨ της ιστορίας (μίμηση, γιατί την μιμούνται ηθοποιοί στη θέση των πραγματικών προσώπων). Ενώ το Night Mail-θέαμα του Μπέϊζιλ Ράιτ είναι αντικαθρέφτισμα. Και τα δύο ¨φιξιόν¨ είναι. (Όσο μπορούν να είναι φιξιόν θέματα σαν τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας ή σαν ένα καθημερινό τρένο-ταχυδρομεί…). Είναι φιξιόν γιατί ξαναπλάθονται. Όλες τις ¨μυθοπλασίες¨ ένα βολταϊκό τόξο τις φέρνει, από κάποιο ντοκουμέντο –που μπορεί να είναι και κάποια γωνιά του εγκεφάλου μας, ή όποια άλλη θυμική στύση. Κανένα έργο τέχνης δεν είναι αντικειμενικό (όπως νομίζουν ακόμα μερικοί σινε-παράγοντες) άρα ούτε και το ντοκιμαντέρ. (Μήπως και το δικαστικό έγγραφο δεν είναι κι΄αυτό υποκειμενικό ; Μόνο το χαρτί είναι αντικειμενικό, τελικά…). Ακούστε πώς σκαρφαλώνει στα Highlands της Σκωτίας το Νυχτερινό Ταχυδρομείο, όχι με το θόρυβο της μηχανής του αλλά με το αγκομαχητό της μουσικής του Μπρίτεν και των 53 στίχων του ‘Ωντεν, που τους διαβάζει –αγκομαχητά- ο ίδιος (και που μου θυμίζει τώρα το σκαρφάλωμα των νεόπλουτων του δικού μου ¨Πρόσωπο με Πρόσωπο,¨ ξημέρωμα, στο βράχο της Ακρόπολης με συνοδεία τους στίχους του Χριστοδούλου, που τους διαβάζει –αγκομαχητά- ο ίδιος). Ιδού οι 4 πρώτοι:

This is the Night Mail crossing the border,
Bringing the cheque and the postal order,
Letters for the rich, letters for the poor,
The shop at the corner and the girl next door…

(Σε μια πρόχειρη μετάφραση)

Ο ταχυδρόμος – ο νυχτερινός – ορίστε που περνάει, Επιταγές τραπεζικές – και ταχυδρομικές – μαζί του κουβαλάει Και γράμματα – για πλούσιους – γράμματα για φτωχούς, Για τα κορίτσια – τους μαγαζάτορες – κι΄ άλλους πολλούς…

Ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα, ένας από τους μεγαλύτερους συνθέτες του 20ού αιώνα και 5 από τους μεγαλύτερους σκηνοθέτες όλων των εποχών, πατριάρχες του ντοκιμαντέρ (ο Καβαλκάντι, μάλιστα, ήταν ο ηχολήπτης !) κλείστηκαν σ΄ένα εργαστήριο για να συνοδεύσουν ένα ταχυδρομικό τρένο που έτρεχε ασταμάτητα όλη τη νύχτα. Μια παραγωγή των Ταχυδρομείων της Μεγάλης Βρετανίας. Όταν είδα κάποτε αυτήν την ταινία (την έφερα και στην Ελλάδα για τους μαθητές μου της Σχολής Σταυράκου) κατάλαβα πρώτον, γιατί στην Αγγλία έριχνες ένα γράμμα το πρωί και το απόγεμα ήταν στον προορισμό του και δεύτερον, τι έννούσε ο Γκρήρσον (ο δάσκαλος όλων μας, αυτός που ονόμασε το ντοκιμαντέρ ντοκιμαντέρ) όταν έλεγε ότι ο ¨πρωταρχικός¨ (¨original¨) ηθοποιός και η ¨πρωταρχική¨ (¨original¨) σκηνή «είναι καλύτεροι οδηγοί από τις μυθοπλαστικές απεικονίσεις τους για να ερμηνεύσεις τον σύγχρονο κόσμο. Το υλικό σου, όταν το πάρεις από ¨πρώτη ύλη¨, θα είναι πιο αληθινό από αυτό που θα παίξουν οι ηθοποιοί». (Το δοκίμασα με το «Μπλούζ με σφιγμένα δόντια» και είδα ότι δεν είχε άδικο).

Ο Τζον Γκρήρσον, στον οποίον οφείλεται το κίνημα του σπονσορισμένου από το κράτος βρετανικού ντοκιμαντέρ της δεκαετίας του 30 (το οποίο μεταφυτέψαμε στην Ελλάδα στη δεκαετία του 60 – 30 χρόνια αργότερα ! – με την ¨Ομάδα των 5¨) ήταν θιασώτης ταυτόχρονα του Ρόμπερτ Φλάερτυ (¨Ο Νανούκ του Βορά¨) και του νεαρού σοβιετικού κινηματογράφου (Αϊζενστάιν, Βερτόβ) –χώρια που ήταν σοσιαλιστής, πιθανότατα μαρξιστής, όπως όλη η ομάδα του. Ο Γκρήρσον είχε σπουδάσει δημόσιες σχέσεις στην Αμερική. Βλέποντας ότι μια γαλλική εταιρία γουνών (Αδελφοί Ρεβιγιόν) χρηματοδότησε ένα δημιουργικό εθνολογικό ντοκιμαντέρ για τη ζωή των Εσκιμώων, που είχε εντελώς έμμεση σχέση με γούνες, βλέποντας –στην άλλη άκρη του πολιτικού σπέκτρου- μια επαναστατική εξουσία να χρηματοδοτεί πολιτικά φιλμ μεγάλων καλλιτεχνικών αξιώσεων, επιστρέφει στην Αγγλία και πείθει την συντηρητική κυβέρνηση να κάνει τις δημόσιες σχέσεις της μέσω φιλμικών αριστουργημάτων. Έτσι ξεκίνησε το GPO Film Unit (των Ταχυδρομείων) το 1933. Από τότε, μέχρι που μετασχηματίστηκε σε Crown Film Unit, το 1940, (του Υπουργείου Πληροφοριών -και προπαγάνδας κατά τον πόλεμο) έδωσε εκείνα τα αριστουργήματα που άνοιξαν καινούριες λεωφόρους στην κινηματογραφική τέχνη σε όλες τις ηπείρους και τις χώρες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας, αλλά και της ίδιας της Αμερικής. Στο μεταξύ, καλεσμένος από την Καναδική Κυβέρνηση, το 1939, ιδρύει το Film Board of Canada, που θα εξελιχθεί κι΄αυτό σ΄ ένα χείμαρρο κινηματογραφικών αριστουργημάτων, ανάμεσα στα οποία οι ταινίες του (Σκωτσέζου) Νόρμαν Μακ Λάρεν. Όταν, κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, άρχισε η αντικομουνιστική υστερία, θα κυνηγηθεί και ο Γκρήρσον για ¨φιλοκομουνισμό¨ τόσο στον Καναδά όσο και στις Ενωμένες Πολιτείες, από το FBI που ψάχνει για καινούριους σοβιετικούς κατασκόπους.

Η φιλοσοφία του Γκρήρσον για το σινεμά δεν διέφερε πολύ από την περιφρόνηση του Ντζίγκα Βερτόβ για το «βίτσιο της μπουρζουαζίας» όπως ονόμαζε την κινηματογραφική φιξιόν. «Σε μια εποχή που τα πιστεύω, οι ιδεολογίες και οι σκοποί στη ζωή έχουν υπονομευθεί –έλεγε ο Γκρήρσον και μάλιστα πριν από 40 χρόνια !- η πνευματική κούραση, αν δεν είναι η φιλοσοφική κούραση, επενεργεί σε μεγάλο βαθμό στην καθημερινή εμπειρία. Ο μεγιστάνας του Χόλυγουντ δεν κάνει τίποτα παραπάνω από το να εκμεταλλευτεί αυτήν την ευκαιρία. Είναι κι΄αυτός, λίγο ως πολύ, ένας ¨ντήλερ¨ ναρκωτικών. Όσο για την Τηλεόραση, είναι ένα είδος μασάζ για να σου φέρει ύπνο, ένα ακόμα ξεκουραστικό οικιακό εργαλείο. Ακριβώς η αντίθεση του φιλμ ντοκιμαντέρ –του οποίου ο ρόλος είναι να γίνει το σφυρί που θα σε ξυπνάει από τον κοινωνικό λήθαργο».

«Η κινηματογραφική φιξιόν είναι το Όπιο του λαού» φώναζε, απ’ τη μεριά του, ο Ντζίγκα Βερτόβ. «Κάτω τα σενάρια-παραμύθια της Μπουρζουαζίας ! Ζήτω η ζωή όπως είναι ! ».