ΤΑ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ

Στο περιθώριο των γυρισμάτων των ταινιών του ή της συγγραφής των βιβλίων του ο Ροβήρος Μανθούλης είχε την ευκαιρία να «απλώσει» στο χαρτί ή να εκφωνήσει σε σύντομες ομιλίες τις σκέψες του για ζητήματα που κινηματογράφου και όχι μόνο.

Αυτά τα μικρά κείμενα που βρίσκονται σκόρπια εδώ κι εκεί, κάποια ανέκδοτα, πρόκειται να εκδοθούν κάτω από το γενικό τίτλο  «ΤΑ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ, COURΤS METRAGES ή SHORTS».

Μικρή γεύση από αυτά τα «μικρού μήκους» μπορεί να πάρει ο αναγνώστης στη συνέχεια από μια ομιλία του στην Αθήνα για τον Ταρκόφσκι.

Όπου και να ταξιδέψω ο Ταρκόφσκι με πληγώνει…

Την αφορμή για τις ταραγμένες –πρέπει να πω– αυτές σκέψεις μου την έδωσε το makingof της Θυσίας που είδα πρόσφατα. Ο Ταρκόφσκι –σαν τον Μπέργκμαν και σαν τον Κουροσάβα– είναι μια βίβλος ολόκληρη. Πώς μπορείς να μιλήσεις γι’ αυτόν όταν όλο του το έργο σου επιβάλλει τη σιωπή; Μπορείς μόνο να δεις. Να δεις την ανασκαφή που επιχειρεί ο σκηνοθέτης στους σκοτεινούς διαδρόμους του κόσμου που ξετυλίγεται μπροστά σου, να ψάξεις να βρεις τους δικούς του διακόπτες με τους οποίους θ’ ανάψεις το ένα φως μετά το άλλο για να βρεις το δρόμο για την έξοδο – ή για το αδιέξοδο.

Τι άλλο είναι η Θυσία, για παράδειγμα, από ένα αδιέξοδο φορτισμένο όχι με θρήνο αλλά με αίνιγμα; (Με αίνιγμα κι όχι με απελπισία, παρ’ όλο που το γύρισμα στη Σουηδία και οι Σουηδοί ηθοποιοί σού θυμίζουν Μπέργκμαν). Τι άλλο είναι από μια μυσταγωγική ποιητική γλώσσα που αρθρώνεται με θυμό; – θα ’λεγες με πυρετό. Τον ακούω ακόμα να ωρύεται. Νομίζω πως τον ακούω:

Το δέντρο, προσοχή, να ποτιστεί!

Το νερό να λιγοστέψει!

Το σπίτι πρέπει να καεί!

Να καεί και να κινηματογραφηθεί!

Το πλάνο, προσοχή, να μη χαθεί!

Η κάμερα, η μια, σταθερή!

Η άλλη με τράβελιγκ και προσοχή στις ράγες,

να μη σκαλώσει και μας κουνηθεί!

Όχι, όχι, όχι! Θάνατος, καταστροφή!

Τρέμουν τα χέρια σας, χάλασε η μηχανή!

Το σπίτι να ξαναχτιστεί!

Κι όλα θα τα γυρίσουμε απ’ την αρχή!

Δώστε μου, επιτέλους, μια γνήσια πυρκαγιά!

Μια φωτιά κινηματογραφική!

Οι άνθρωποι στο πλάνο, σε πρώτο πλάνο!

Και το αυτοκίνητο πιο πάνω

σαστισμένο

να παραπατάει σαν ψυχικά τραυματισμένο!

«Αλλιώς θα βάλω τις φωνές», φωνάζει ο σκηνοθέτης αναστατωμένος, «αλλιώς, το σπίτι θα το ξαναχτίσω και θα το ξανακάψω πιο κινηματογραφικά ακόμα!». Και βλέπω, τέλος, τον Ταρκόφσκι να γιορτάζει με γέλια και χοροπηδήματα και μπράβο για την πυρκαγιά που επιτέλους υπάκουσε. Κι έκανε παρανάλωμα το σπίτι, γιατί αυτή ήταν η μοίρα αυτού του σπιτιού. Να γίνει, ίσως, ο τάφος του πρωτομάστορα. Μόνο όταν δεις πώς γυρίστηκε η Θυσία, βλέπεις με τι θυμό χτίζεται ένα αριστούργημα. Τι σκέφτεται άραγε ο σκηνοθέτης όταν σιωπηλός κρύβεται πίσω από τις κάμερες, περιμένοντας να γίνουν όλα στάχτη; Θα λέει ίσως μέσα του:

Πόσο θα ζήσω;

Ένα, δυο, πέντε ακόμα χρόνια;

Και πόσους αιώνες θα ζήσει ο τάφος μου;

Θέλω ένα τάφο γεμάτο από αρωματικά φυτά.

Θέλω ένα κήπο στη στέγη της αιώνιας κατοικίας μου…

Words, words, merewords” – λόγια, λόγια, λέει ο Σαίξπηρ με το στόμα του Τρωίλου, που είχε κατάρα απάνω του να πεθάνει νέος. «Με λόγια δεν πληρώνονται τα χρέη». Εκτός αν βγαίνουν απ’ την καρδιά. Οι λέξεις είναι πληγές στο θέατρο και στον κινηματογράφο. Είναι λίαν επίπονο να εξηγήσεις με λέξεις ένα έργο ή τον σκηνοθέτη του. Στον κινηματογράφο, όπως και στη Φύση, ο δημιουργός παραμένει άφαντος. Και σιωπηλός. Υποφέρει μυστικά ο πλάστης για τα πλάσματά του – και είναι ο λόγος που τα φέρνει στον κόσμο. Αυτό το πάθος δεν είναι πάντα ορατό, αλλά, όταν είναι, τότε αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο δημιουργός είναι το πρώτο θύμα του πάθους του. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο του ονομάζεται Θυσία. Η τεχνολογία μπορεί να είναι μοντέρνα, αλλά η Τέχνη παραμένει πρωτόγονη. Και στα θεμέλιά της είναι ορατά τα ίχνη της θυσίας που θα εξαγνίσει το οικοδόμημα, το χτισμένο με ιδρώτα και αίμα. Γι’ αυτό, το πρώτο μέλημα του σκηνοθέτη είναι να ελέγξει και να φρενάρει τις αμφιβολίες που θα προκύψουν. Γιατί θα προκύψουν. Όπως σε κάθε πρόταση που πλάθεται με υλικό το πάθος. Σε κάθε πρόταση φιλοσοφική, μεταφυσική, θρησκευτική. Θα προκύψουν γιατί μπορεί μια ταινία να είναι πρόταση επικοινωνίας και ανταλλαγής, αλλά η πραγματική συνάντηση με το θεατή γίνεται πάντα «εκτός οθόνης», κάπου στο συλλογικό υποσυνείδητο. Στην οθόνη βλέπουμε τις μαχαιριές, αλλά οι πληγές ανοίγονται –αργά, σταθερά και υπόγεια– στα βιωματικά σπλάχνα του θεατή. Όπου και να ταξιδέψει, ο Ταρκόφσκι τον πληγώνει…

Αν η ψυχαγωγία τελειώνει γρήγορα –όπως το κλάμα και το γέλιο–, η αγωγή της ψυχής διαρκεί, όπως διαρκεί η συμπόνια –ο «έλεος» του Αριστοτέλη– η συμπόνια του δημιουργού για τα δημιουργήματά του, της οποίας τελικός στόχος είναι ο θεατής. Αν τελικά η δουλειά μας συνίσταται όχι στο να προσφέρεις πολλά, αλλά στο να προσφέρεις τον εαυτό σου, αυτό που θέλει ο σκηνοθέτης να μοιραστεί με το θεατή του, πριν απ’ όλα, είναι η γενεαλογία του. Και σ’ αυτό θα συμφωνούσε νομίζω ο Ταρκόφσκι. «Να κελαηδάς, αλλά να κελαηδάς πάνω στο γενεαλογικό σου δέντρο», συμβούλευε ο Κοκτό. Το δέντρο του Ταρκόφσκι μεγαλώνει και τους κλάδους του προς όλους μας γενναιόδωρα απλώνει.

Ροβήρος Μανθούλης

*Ομιλία στα πλαίσια μιας άκρως ενδιαφέρουσας ημερίδας για τον Ταρκόφσκι, που έγινε πριν από λίγα χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο με συμμετοχή πολλών ξένων μελετητών, παραγωγών και συνεργατών του. Δεν έλειψε και η Σουηδή παραγωγός της τελευταίας ταινίας του. Σημειωτέον, για την ιστορία, ότι δεν παραβρέθηκε ούτε ένας, για δείγμα, κινηματογραφιστής ή κινηματογραφικός κριτικός. Ίσως δεν χρειάστηκε, γιατί ήταν παρών ο Θόδωρος Αδαμόπουλος της Ταινιοθήκης, που πήρε μέρος στην οργάνωση και, φαίνεται, εκπροσωπούσε το σύνολο της απούσας κινηματογραφικής Ελλάδας. Ευτυχώς και ο Κώστας Γεωργουσόπουλος με την ομιλία του.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s