Κινηματογραφικά αποτυπώματα

(Δημοσιεύτηκε στη στήλη του Ροβήρου Μανθούλη «Ο κόσμος κατ’ εμέ» στην Έντυπη Έκδοση της Ελευθεροτυπίας, Παρασκευή 27 Ιουνίου 2014)

Ο κινηματογράφος είναι Ιστορία; Σπάνια θα δείτε ανιστόρητο κινηματογράφο (κινηματογράφο μη προπαγανδιστικό, εννοείται). Ο υπόλοιπος κινηματογράφος, όσο υποκειμενικός και αν είναι, παραμένει αντικειμενικός στην πρόθεση. Οπως όλες οι τέχνες.

Mystikos deipnos

Ο Μυστικός Δείπνος του Ντα Βίντσι

Ο Μυστικός Δείπνος του Ντα Βίντσι είναι αντικειμενικός για τον Ντα Βίντσι. Και ιστορικός, ιστορικότατος. Οχι βέβαια για τους καρδινάλιους, που δεν συμφωνούν για την παρουσία τής Μαγδαληνής στο πλευρό του άνδρα της. Δηλαδή του Ιησού! Το ίδιο η «Κύρου Ανάβαση». Είναι ιστόρημα του Ξενοφώντα. Το ιστόρημα είναι βέβαια μαρτυρία, αλλά κατοχυρώνεται σαν Ιστορία όταν δεν αμφισβητείται. Και δεν είναι ανιστόρητη η μαρτυρία του Ξενοφώντα γιατί τη διάβασαν και οι Μύριοι και δεν διαμαρτυρήθηκε κανείς τους. Ετσι και ο κινηματογράφος. Είναι μαρτυρία που προτείνεται σαν αλήθεια. Μέχρις ότου γίνει «ιστορική συνείδηση», θα παραμένει έστω «ιστορική πρόταση».

Δημιουργία

Τα ιστορικά αποτυπώματα είναι σαν τα δακτυλικά. Τέτοια είναι και τα κινηματογραφικά. Ο,τι δείχνει ο κινηματογράφος το έχει αγγίξει. Και αυτό που έχει αγγίξει το ονομάζουμε δημιουργία. Η δημιουργία έχει την ίδια πρόθεση αντικειμενικότητας που είχε και ο πλάστης. Η Φύση είναι αντικειμενικά τέλεια, αλλά υποκειμενικά ημιτελής. Ο καλλιτέχνης προσπαθεί να την τελειοποιήσει. Κάτι που δεν έκανε ο πλάστης. Αφροδίτη δεν έκανε ο πλάστης. Ο πλάστης έκανε τη Φρύνη, το μοντέλο του γλύπτη. Αφροδίτη έκανε ο Πραξιτέλης, που τελειοποίησε την εταίρα σε άγαλμα.

Σε 100 χρόνια θα κοιτάζουν τις ταινίες μας για να δουν τι προηγήθηκε της εποχής τους. Ο παλαίμαχος HenriStorck μού έλεγε πόσο σημαντικός ντοκιμαντερίστας ήταν ο Χίτσκοκ, ο οποίος πίστευε στην ιστορική αυθεντικότητα που πρέπει να αποδίδεται στις ταινίες μυθοπλασίας. Σκεφτείτε να υπήρχε ο κινηματογράφος στην Αρχαία Αθήνα. Εχουμε τα έργα τέχνης για τις αρχαιότερες εποχές, που είναι οι ταινίες της εποχής. Τα κεραμικά ήταν τα ντοκιμαντέρ της εποχής. Δεν ήξεραν ότι έκαναν ιστορία -και όμως έκαναν. Αλλά η Ιστορία είναι βιτσιόζα, κρύβεται, μιλάει με αινίγματα, όπως πολλοί πίνακες της Αναγέννησης που μελετάω τώρα. Θέλει και ντέτεκτιβ η Ιστορία. Από συνήθεια, διαβάζω τις εφημερίδες και τα περιοδικά ανάποδα, από το τέλος προς την αρχή. Ετσι, ανακάλυψα στους «SundayTimes» του Λονδίνου ότι η «αυθόρμητη» Εξέγερση της Βουδαπέστης του 1956 οργανωνόταν επί χρόνια από τη CIA.

Ιστορία χωρίς ιστορικό δεν γίνεται. Και ο ιστορικός -ό,τι και να κάνει- είναι μέρος της Ιστορίας. Το ίδιο και ο κινηματογραφιστής. Μάλιστα, ο κινηματογραφιστής μάς δίνει το άμεσα αξιοποιήσιμο κομμάτι της Ιστορίας. Συμπυκνώνοντας δεκαετίες ολόκληρες σε 90 λεπτά προβολής. Γιατί την ιστορία που δεν ζήσαμε στη σάρκα μας, ο κινηματογράφος μπορεί να μας τη ράψει στα μέτρα μας. Σκεφτείτε τώρα να την έχεις ζήσει στη σάρκα σου και να χρειαστεί να την ξαναζήσεις στα μέτρα σου.

vegos

Στο «Ψηλά τα Χέρια Χίτλερ!», ο Θανάσης Βέγγος και ο Βασίλης Διαμαντόπουλος (αιωνία τους η μνήμη) καταφέρνουν να συμπυκνώσουν την ηρωική ιστορία της Κατοχής μ’ ένα από εκείνα τα ευρήματα που αφήνονται συνήθως στα καλάθια της Ιστορίας. Το εύρημα είναι η αντιηρωική ιστορική διαγωγή. Από ιστορική άποψη, το «Ψηλά τα Χέρια Χίτλερ!» είναι γνήσιο -αρχιγνήσιο- στοιχείο της Κατοχής. Από κινηματογραφική άποψη είναι «εσωτερικός λυγμός» (ευρηματική έκφραση της Μαρίας Παπαδοπούλου για μια άλλη ταινία μου) που οδηγεί στο παράλογο. Δηλαδή στον «ξεκαρδιστικό πανικό» (δική μου η έκφραση). Στην Κατοχή, οι Γερμανοί μάς είχαν σφραγίσει τα ραδιόφωνα στο (ναζιστικό) Σταθμό Αθηνών. Αν σου βρίσκανε ξεσφράγιστο ραδιόφωνο, η εκτέλεση ήταν επί τόπου. Εχω μια σκηνή στην οποία ο Βέγγος και ο Διαμαντόπουλος ακούνε Λονδίνο. Με ξεσφράγιστο ραδιόφωνο. Και ακούγονται ξαφνικά δυνατά, «στρατιωτικά», χτυπήματα στην πόρτα. Οι προσπάθειες που κάνει ο πανικοβλημένος Βέγγος να ξαναβάλει το ραδιόφωνο στο σφράγισμά του (ξεσφραγίζοντάς το ακόμα περισσότερο!) αρκούν για να εξηγήσουν ολόκληρο τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αλλά χρειάζεται κι ένας Βέγγος για να το πετύχει αυτό…

Θα μου πείτε, έχει πολλές πλευρές η Ιστορία. Αρα και αποτυπώματα. Ναι, όπως το αποτύπωμα που αφήνει το σώμα πάνω στο σεντόνι. Οταν ο Πικάσο είδε ταινία με μποξ στον βουβό κινηματογράφο της εποχής του, που το κινηματογραφούσαν από πολλές μεριές, κατάλαβε ότι στην επίπεδη επιφάνεια του μουσαμά έπρεπε να βάλει τις διαφορετικές πλευρές. Τα αντίθετα επίπεδα. Ετσι γεννήθηκε ο κυβισμός. Ο κυβισμός είναι ο κινηματογράφος της ζωγραφικής. Η Ιστορία είναι κυβιστική. Αν, ως ιστορικός, την δεις μονοδιάστατη, χάθηκες. Το ίδιο και ως σκηνοθέτης. Μόνο πολυδιάστατη μπορείς να την δεις. Αν είσαι και δογματικός, πάλι χάθηκες. Ασε που ωριμάζοντας βλέπεις καλύτερα τα πράγματα. Ο Τσίρκας αναφέρει -στις «Ακυβέρνητες Πολιτείες»- ότι ένας μεγάλος ζωγράφος, με έργα του στα μουσεία, όταν πήγαινε να τα δει είχε μαζί ένα βουρτσάκι, κι όταν δεν κοίταζε κανείς το έβγαζε και έκανε αλλαγές στο έργο του!

Τεκμήρια

Η Ιστορία στο σινεμά δεν είναι ούτε υπόστρωμα ούτε επίστρωμα. Είναι ό,τι στη λογοτεχνία, ό,τι στην ποίηση. Οι ιστορικοί ψάχνουν για τεκμήρια χειροπιαστά. Ο κινηματογράφος δίνει μαρτυρίες. Και τα δύο είναι απαραίτητα. Αν οι μαρτυρίες χρειάζονται ερμηνεία, το ίδιο και τα τεκμήρια. Πρόσφατα έμαθα ότι ο περίφημος CharlesQuint (ο Κάρολος ο Πέμπτος της Ισπανίας, καίτοι των Αψβούργων) δεν είχε γένια. Ολοι οι πίνακες -οι πάμπολλοι, ακόμα και του Τισιανού- τον έχουν με γένια. Για να τον δείχνουν πιο ανδροπρεπή. Φαίνεται ότι ο άνθρωπος ήταν σπανός. Να που η Τέχνη ήρθε προς βοήθειαν της Ιστορίας! Αφησε τα δικά της αποτυπώματα πάνω στην καράφλα του Καρόλου του Πέμπτου. Αυτό θα πει υποκειμενική αντικειμενικότητα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s